उत्पादनात रासायनिक इन्व्हेंटरी व्यवस्थापनाचे महत्त्व: कारखान्यांसाठी सर्वोत्तम पद्धती

रासायनिक कंपन्या: प्रकार आणि रासायनिक वापरकर्त्यांवर लक्ष केंद्रित करणे

रसायनांशी संबंधित अनेक प्रकारच्या कंपन्या आहेत, प्रामुख्याने उत्पादन कंपन्या, वाहतूक कंपन्या, वापरकर्ता कंपन्या आणि कचरा विल्हेवाट कंपन्या. जागेच्या मर्यादेमुळे, या लेखात रसायनांचा वापर करणाऱ्या कंपन्यांवर, विशेषतः उत्पादन प्रकल्पांवर लक्ष केंद्रित केले जाईल.

उत्पादन संयंत्रांमधील रसायने

हे सर्वश्रुत आहे की उत्पादन प्रक्रियेत रसायने महत्त्वपूर्ण भूमिका बजावतात. आपल्या मागील चर्चांमध्ये, आपण रासायनिक व्यवस्थापनाशी संबंधित काही मुद्द्यांवर चर्चा केली . आज, आपण रासायनिक व्यवस्थापनातील आणखी एका महत्त्वाच्या विषयावर चर्चा करूया: रासायनिक साठा सूची (केमिकल इन्व्हेंटरी लिस्ट्स).

कारखान्यात वापरलेले आणि साठवलेले रसायने समजून घेणे

एक प्रभावी रासायनिक व्यवस्थापन प्रणाली स्थापित करण्यासाठी, कारखान्यात वापरल्या जाणाऱ्या आणि साठवल्या जाणाऱ्या रसायनांना समजून घेणे ही पहिली अत्यावश्यक पायरी आहे. पण तुम्ही ही रसायने जलद आणि पद्धतशीरपणे कशी समजू शकता? हे एखाद्या कारखान्यातील कर्मचाऱ्यांना समजून घेण्यासारखे किंवा एखाद्या शहराची लोकसंख्या जाणून घेण्यासारखे आहे—त्यासाठी तुम्हाला एका 'रोस्टर' किंवा 'नोंदणी'ची गरज असते. त्याचप्रमाणे, रासायनिक व्यवस्थापनासाठी, तुम्ही रासायनिक साठा सूचीशिवाय (Chemical Inventory List) काम करू शकत नाही.

०१ - रासायनिक यादीचे महत्त्व

रासायनिक साठा सूचीचे महत्त्व सखोल आणि दूरगामी आहे. थोडक्यात, यामुळे कारखान्याला वापरात असलेली सर्व रसायने आणि त्यांचे गुणधर्म ओळखण्यास मदत होते, ज्यामुळे कारखाना नियमांचे आणि ग्राहकांच्या आवश्यकतांचे पालन करतो याची खात्री होते. तसेच, यामुळे कामगार आणि पर्यावरणाच्या संरक्षणासाठी योग्य नियंत्रण उपाययोजनांची अंमलबजावणी सुनिश्चित होते, आणि व्यवस्थापनाच्या पहिल्या स्तरापासूनच रासायनिक वापराच्या नियमांचे पालन केले जाते.

रासायनिक साठा सूची कारखान्याला त्याच्या रासायनिक साठ्याचा मागोवा ठेवण्यास मदत करते , ज्यामुळे खरेदीचे निर्णय घेण्यास साहाय्य होते, पारदर्शकता आणि शोधक्षमता वाढते, तसेच रसायनांच्या जबाबदार वापरास प्रोत्साहन मिळते. प्रभावी रासायनिक साठा व्यवस्थापनाद्वारे , कंपन्या त्यांच्या साठा रचनेला अनुकूलित करू शकतात, अनावश्यक किंवा मुदत संपलेला साठा कमी करू शकतात आणि साठा खर्च कमी करू शकतात.

रासायनिक इन्व्हेंटरी याद्या महत्त्वाच्या असल्या तरी, प्रत्यक्षात अनेक कारखाने त्या पूर्णपणे समजत नाहीत किंवा वापरत नाहीत. काही व्यवस्थापन पथके कमीत कमी दृष्टिकोन घेतात, "जोपर्यंत यादी आहे तोपर्यंत ती पुरेशी चांगली आहे" असा विचार करतात. कारखान्याच्या ऑडिट दरम्यान, आपल्याला अनेकदा अपूर्ण रासायनिक इन्व्हेंटरी याद्या आढळतात, कधीकधी फक्त रासायनिक नावे (बहुतेकदा कारखान्याने स्वतः तयार केलेली नावे) सूचीबद्ध केली जातात, जी "यादी" च्या व्याख्येला क्वचितच पूर्ण करतात.

०२ - रासायनिक यादीतील सामान्य समस्या

अधिकृत आकडेवारी आणि ऑडिट अनुभवाच्या आधारे, हे स्पष्ट आहे की "रासायनिक इन्व्हेंटरी लिस्ट" ही रासायनिक व्यवस्थापनातील दहा प्रमुख समस्यांपैकी एक आहे. काही सामान्य समस्यांमध्ये हे समाविष्ट आहे:

अ) रासायनिक साठ्याच्या यादीचा अभाव

रासायनिक यादी नसलेल्या अनेक कारखान्यांना या गरजेची जाणीव नसते किंवा त्यांचे महत्त्व समजत नाही. हे कारखान्यातील रासायनिक व्यवस्थापनाची एक व्यापक समस्या दर्शवते. काही प्रकरणांमध्ये, कारखान्यांना या गरजेची जाणीव असते परंतु प्रक्रिया किंवा आवश्यकता समजून न घेतल्यामुळे यादी तयार करण्यात त्यांना अडचण येते, ज्यामुळे यादी तयार करण्यात विलंब होतो किंवा अपयश येते.

ब) अपूर्ण रासायनिक यादी

अपूर्णता विविध प्रकारे प्रकट होऊ शकते, जसे की कारखान्यात वापरल्या जाणाऱ्या सर्व रसायनांचा समावेश न करणे. हे बहुतेकदा कमी वापरल्या जाणाऱ्या रसायनांसह घडते, जसे की उपकरणांच्या देखभालीसाठी स्नेहक, स्वच्छता एजंट, सांडपाणी प्रक्रिया रसायने किंवा नवीन खरेदी केलेली रसायने. याव्यतिरिक्त, SDS (सुरक्षा डेटा शीट) माहिती, CAS क्रमांक, धोका श्रेणी किंवा MRSL/RSL अनुपालन यासारखी महत्त्वाची माहिती गहाळ असू शकते. बहुतेकदा, या समस्या एकत्र उद्भवतात.

क) रासायनिक यादीतील चुकीची माहिती

यादीतील चुकीची माहिती ही आणखी एक सामान्य समस्या आहे, जी बहुतेकदा इनपुट त्रुटींमुळे किंवा वेळेवर यादी अपडेट न केल्यामुळे होते. उदाहरणार्थ, MSDS अपडेट केले गेले असेल, परंतु हा बदल प्रतिबिंबित करण्यासाठी यादी अपडेट केली गेली नव्हती. त्याचप्रमाणे, स्टोरेजमधील रसायनांच्या प्रमाणात किंवा कालबाह्य झालेल्या रसायनांमध्ये बदल यादीमध्ये प्रतिबिंबित होत नाहीत, ज्यामुळे विसंगती निर्माण होतात.

०३ - रासायनिक यादी व्यवस्थापित करण्यासाठी उपाय

रसायनांचे प्रभावी आणि सुरक्षित व्यवस्थापन करण्यासाठी, एक सुव्यवस्थित रासायनिक इन्व्हेंटरी यादी आवश्यक आहे. तुम्ही एक व्यापक रासायनिक इन्व्हेंटरी यादी कशी तयार करू शकता? येथे काही महत्त्वाचे मुद्दे आहेत:

पहिला:

कारखान्यांनी एक मजबूत रासायनिक व्यवस्थापन प्रक्रिया स्थापित करावी, ज्यामध्ये रासायनिक इन्व्हेंटरी यादी कशी तयार करायची आणि अद्यतनित करायची हे स्पष्ट करावे आणि यादीची सामग्री आणि स्वरूप निर्दिष्ट करावे.

एका सामान्य यादीमध्ये काय समाविष्ट असावे? रासायनिक इन्व्हेंटरी व्यवस्थापनासाठी दोन सर्वात सामान्य मानके म्हणजे ZDHC आणि Higg FEM.

ZDHC आवश्यकता
ZDHC केमिकल मॅनेजमेंट सिस्टीममध्ये असे नमूद केले आहे की केमिकल इन्व्हेंटरी लिस्ट (CIL) मध्ये खालील गोष्टींचा समावेश असणे आवश्यक आहे:

• रासायनिक नाव

• एसडीएस स्थान

• सीएएस क्रमांक

• धोका माहिती

• ZDHC MRSL अनुपालन

• स्टॉक प्रमाण, डिलिव्हरी प्रमाण किंवा वापर प्रमाण

• साठवण्याची जागा

हिग एफईएम आवश्यकता
हिग एफईएम मानकांना रासायनिक इन्व्हेंटरी यादीसाठी अधिक व्यापक माहितीची आवश्यकता आहे, ज्यामध्ये हे समाविष्ट आहे परंतु इतकेच मर्यादित नाही:

• रासायनिक नाव आणि प्रकार

• पुरवठादार/विक्रेत्याचे नाव आणि प्रकार

• उत्पादक/फॉर्म्युलेटरचे नाव

• ग्लोबल हार्मोनाइज्ड सिस्टम (GHS) च्या अनुरूप SDS

• कार्य

• धोक्याचे वर्गीकरण

• वापराचे स्थान/क्षेत्र

• स्टोरेज परिस्थिती आणि स्थान

• वापरलेल्या रसायनाचे प्रमाण

• सीएएस क्रमांक

• बॅच क्रमांक (लागू असल्यास)

• एमआरएसएल अनुपालन

• खरेदी दिनांक

• कालबाह्यता तारीख (लागू असल्यास)

यातील बरीचशी माहिती SDS मध्ये आढळू शकते, जसे की रासायनिक नाव, प्रकार, धोक्याचे वर्गीकरण, साठवणूक परिस्थिती आणि CAS क्रमांक. वापराचे प्रमाण, बॅच क्रमांक, खरेदी तारखा आणि कालबाह्यता तारखा यासारखी माहिती खरेदी नोंदी, रासायनिक लेबल्स इत्यादींमधून मिळू शकते. कारखान्यांमध्ये आवश्यकतेनुसार इतर मौल्यवान माहिती देखील समाविष्ट केली जाऊ शकते.

सेकंदः

रासायनिक साठ्याची यादी राखण्यासाठी आणि व्यवस्थापित करण्यासाठी कारखान्यांनी एका पात्र व्यक्तीची नियुक्ती करावी, जेणेकरून खरेदी, साठवणूक किंवा वापरानंतर वेळेवर अद्यतने मिळतील याची खात्री होईल.

नियुक्त केलेल्या व्यक्तीकडे मूलभूत रासायनिक ज्ञान आणि व्यवस्थापन कौशल्ये असली पाहिजेत, पूर्णवेळ असो वा अर्धवेळ. ही कौशल्ये शिक्षण किंवा सतत प्रशिक्षणाद्वारे मिळवता येतात.

रासायनिक इन्व्हेंटरी यादी किती वेळा अपडेट करावी? ZDHC असे सुचवते की वेगवेगळ्या प्रकारची माहिती वेगवेगळ्या फ्रिक्वेन्सीवर ट्रॅक केली पाहिजे. उदाहरणार्थ, इन्व्हेंटरी तपासणी दरवर्षी केली पाहिजे, तर डिलिव्हरी आणि वापर माहिती दरमहा अपडेट केली पाहिजे. जास्त वापराचे प्रमाण किंवा प्रकार असलेल्या कारखान्यांसाठी, अधिक वारंवार अपडेट (उदा., साप्ताहिक किंवा दररोज) लागू केले जाऊ शकतात.

हिग एफईएममध्ये, इन्व्हेंटरी यादी "सध्याची आणि अचूक" असणे आवश्यक आहे, ज्याचा अर्थ रिअल-टाइम अपडेट्स असणे आहे.

शेवटी:

रासायनिक यादीमध्ये कारखान्याच्या उत्पादन प्रक्रियेदरम्यान साठवलेल्या किंवा वापरल्या जाणाऱ्या सर्व रसायनांचा समावेश असावा, ज्यामध्ये ऑपरेशन आणि देखभालीसाठी वापरल्या जाणाऱ्या रसायनांचा समावेश असावा.

यामध्ये उत्पादन प्रक्रियेत वापरले जाणारे सर्व रसायने, साधने/उपकरणांसाठी देखभाल रसायने आणि सांडपाणी प्रक्रिया संयंत्रांमध्ये वापरले जाणारे रसायने, स्वच्छता एजंट, चिकटवता, रंग, रंगद्रव्ये, अ‍ॅडिटिव्ह्ज इत्यादींचा समावेश आहे.

आता तुम्हाला "रासायनिक यादी" बद्दल अधिक स्पष्ट समज आहे का आणि ती खूप सोपी वाटते का?

जर तुमचे काही प्रश्न असतील तर तुम्ही या लेखाच्या तळाशी संदेश देऊ शकता किंवा आमच्याशी संपर्क साधू शकता.